Cái Thấy Biết như thật (Yathābhūta) đối lập với cái thấy chủ quan của phàm phu
Thuộc chuỗi bài giảng Giải Nghĩa Đại Tạng Kinh Nikaya & A-Hàm
- Bốn cấp độ nhận thức của con người: Tưởng tri (Sañjānāti), Thức tri (Vijānāti), Thắng tri (Abhijānāti) và Liễu tri / Tuệ tri (Pajānāti).
- Cái 'Thấy Biết' của phàm phu (Tưởng tri & Thức tri): Luôn bị bóp méo qua lăng kính của kinh nghiệm cũ, định kiến, thành kiến, cảm xúc yêu ghét và bản ngã.
- Cái 'Thấy Biết' của Đức Phật (Yathābhūtañāṇadassana - Như thật tri kiến): Nhìn thẳng vào thực tại như nó đang là, không thêm bớt, không dán nhãn, thuần khiết và khách quan tuyệt đối.
- Phương pháp luyện tập cái Thấy Biết tỉnh thức: 'Trong cái thấy chỉ là cái thấy, trong cái nghe chỉ là cái nghe' (Kinh Bāhiya).
Chúng ta luôn tự hào rằng: 'Mắt tôi thấy rõ ràng, tai tôi nghe tận mắt thì làm sao mà sai được!'. Thế nhưng, khoa học hiện đại và tâm lý học Phật giáo đều chứng minh rằng 99% những gì mắt ta nhìn thấy đều đã bị não bộ bóp méo qua lăng kính của ký ức, định kiến và cảm xúc cá nhân. Cư sĩ Tuấn Hà giải nghĩa bài học kinh điển về 'Cái Thấy Biết như thật' của Đức Phật và bí mật giải thoát tối thượng trong Kinh Bāhiya.
Cái Thấy và Biết của Đức Phật khác biệt hoàn toàn với Phàm phu
Trong bài giảng trực tiếp, Cư sĩ Tuấn Hà (Hà Bồ Đề) bắt đầu từ những trăn trở hết sức gần gũi và thực tế của người tìm hiểu đạo. Thay vì dẫn dắt người nghe vào những lý thuyết siêu hình trừu tượng, bài giảng đưa tâm trí người học quay trở về với thực tại, quan sát chính những trải nghiệm và hiện tượng đang diễn ra trong cuộc sống thường nhật.
Thấy biết như thật (Yathābhūtañāṇadassana) - không bị bóp méo bởi định kiến
Trong Kinh Pháp Môn Căn Bản (Mūlapariyāya Sutta - Trung Bộ Kinh số 1), Đức Phật đã phân tích sự khác biệt sâu sắc giữa nhận thức của phàm phu và bậc giác ngộ:
- Cái Thấy của Phàm phu: Khi mắt tiếp xúc với hình ảnh, phàm phu lập tức qua khâu Tưởng tri (dán nhãn, so sánh): 'Đây là cái xe đẹp, đây là người tôi ghét, đây là tài sản của tôi'. Từ đó khởi lên tâm tham ái hoặc sân hận, đồng hóa đối tượng với bản ngã ('Tôi là cái này, cái này là của tôi'). Cái thấy ấy bị ô nhiễm hoàn toàn.
- Cái Thấy của Bậc Giác Ngộ (Như thật tri kiến): Thấy thực tại sinh diệt ngay trong sát-na hiện tại. Không dán nhãn nhị nguyên (tốt - xấu, ta - người), không khởi tâm dính mắc.
Đỉnh cao của phương pháp nhận thức này được Đức Phật tóm gọn trong lời dạy ngắn nhất nhưng uyên áo nhất dành cho du sĩ Bāhiya (Kinh Bāhiya - Phật Tự Thuyết):
"Này Bāhiya, trong cái thấy sẽ chỉ là cái thấy; trong cái nghe sẽ chỉ là cái nghe; trong cái cảm thọ sẽ chỉ là cái cảm thọ; trong cái nhận thức sẽ chỉ là cái nhận thức... Khi nào ông đạt được như vậy, thì ông không còn bị dính mắc; khi không còn dính mắc, ông không ở đời này, không ở đời sau, không ở chặng giữa. Đây chính là sự chấm dứt khổ đau."
— Đức Phật Thích Ca (Udāna - Tiểu Bộ Kinh)
Phàm phu nhìn thế giới qua lăng kính của 'Cái Tôi' và sự ưa ghét
Một trong những giá trị đặc sắc nhất trong chuỗi bài giảng giải nghĩa kinh tạng của Cư sĩ Tuấn Hà là tinh thần phản biện sắc bén, thẳng thắn bóc tách những ngộ nhận thâm căn cố đế mà nhiều người tu học vẫn vô tình vướng phải:
- Tuyệt đối tin tưởng vào phán đoán chủ quan của mình: Cái thấy của chúng ta luôn bị thiên kiến cảm xúc chi phối; vội vàng phán xét là nguyên nhân gây ra mọi hiểu lầm và xung đột.
- Nghĩ rằng 'trong cái thấy chỉ là cái thấy' biến con người thành khúc gỗ vô hồn: Ngược lại, đó là trạng thái tỉnh giác nhạy bén, trong trẻo và chân thật nhất của tâm trí.
- Đồng hóa kiến thức uyên bác với Như thật tri kiến: Kiến thức chỉ là mớ khái niệm (Thức tri); Như thật tri kiến đòi hỏi sự tĩnh lặng tuyệt đối của tâm thiền định.
Mọi lời dạy chân thực của Đức Phật lịch sử đều nhắm đến một mục tiêu duy nhất: giúp con người nhận thức đúng đắn để bớt khổ, thoát khổ, chấm dứt những trói buộc phiền não tự thân chứ không phục vụ cho những cuộc tranh luận chữ nghĩa suông.
Thực tập nhìn mọi sự vật, con người như chúng đang là
Học Phật là để ứng dụng, để sống an nhiên và vững vàng hơn giữa những biến động của dòng đời. Từ bài học này, người thực hành có thể cụ thể hóa vào nếp sống mỗi ngày qua những định hướng thiết thực:
- Tập thực hành lời dạy trong Kinh Bāhiya: Khi nhìn một bông hoa, chỉ thuần túy nhìn màu sắc, hình dáng, tạm dừng thói quen dán nhãn 'đắt tiền, của tôi, xấu, đẹp'.
- Mỗi khi khởi tâm bực mình với ai đó, tự hỏi: 'Mình đang thấy sự thật hay đang thấy qua lăng kính định kiến của mình?'.
- Rèn luyện tâm quan sát khách quan, không vội vàng kết luận hay phán xét.
Khi Chánh tri kiến đã được thấu suốt, mỗi suy nghĩ, lời nói và hành động đều trở nên nhẹ nhàng, sáng suốt, mở ra sự tự do và thanh thản thực sự ngay trong từng phút giây hiện tại.