Phân định Thiện, Ác và Bất Thiện theo chuẩn mực tâm thức Phật giáo
Thuộc chuỗi bài giảng Giải Nghĩa Đại Tạng Kinh Nikaya & A-Hàm
- Định nghĩa cách mạng của Đức Phật về Thiện (Kusala) và Bất Thiện / Ác (Akusala).
- Đạo Phật không dựa vào phán xét của đấng thần linh hay phong tục tập quán để định nghĩa thiện ác.
- Tiêu chuẩn khách quan dựa trên Ba Cội Rễ Tâm Thức: Hành vi nào xuất phát từ Vô tham, Vô sân, Vô si -> Đó là THIỆN; Hành vi nào xuất phát từ Tham, Sân, Si -> Đó là BẤT THIỆN.
- Kinh Giáo Giới La-hầu-la ở rừng Am-ba-la (Ambalaṭṭhikārāhulovāda Sutta - Trung Bộ 61): Tấm gương soi chiếu hành vi của Thân - Khẩu - Ý trước, trong và sau khi hành động.
Thế nào là một người 'tốt'? Thế nào là việc làm 'thiện'? Ở mỗi nền văn hóa, tôn giáo và thời đại khác nhau, quan niệm thiện ác lại thay đổi chóng mặt. Có nơi việc giết thú tế thần được coi là đại thiện; có nơi phụ nữ không che mặt bị coi là tội ác. Đứng trước sự tương đối và hỗn loạn đó, Đức Phật Thích Ca đã đưa ra một định nghĩa về Thiện - Ác mang tính phổ quát, khoa học và trường tồn tuyệt đối. Cư sĩ Tuấn Hà giải mã thước đo đạo đức chuẩn mực của Đạo Phật.
Thiện, Ác và Bất Thiện theo quan điểm chuẩn xác của Phật giáo
Trong bài giảng trực tiếp, Cư sĩ Tuấn Hà (Hà Bồ Đề) bắt đầu từ những trăn trở hết sức gần gũi và thực tế của người tìm hiểu đạo. Thay vì dẫn dắt người nghe vào những lý thuyết siêu hình trừu tượng, bài giảng đưa tâm trí người học quay trở về với thực tại, quan sát chính những trải nghiệm và hiện tượng đang diễn ra trong cuộc sống thường nhật.
Thiện là không tham, không sân, không si; Bất thiện là gốc rễ tham sân si
Trong Kinh Ambalaṭṭhikārāhulovāda Sutta (Trung Bộ 61), Đức Phật dạy người con trai duy nhất là Sa-di Rāhula (La-hầu-la) khi mới 7 tuổi bài học kinh điển về chiếc gương soi:
"— Này Rāhula, chiếc gương dùng để làm gì?
— Bạch Thế Tôn, chiếc gương dùng để soi mặt.
— Cũng vậy, này Rāhula, con phải thường xuyên soi chiếu lại từng hành động nơi Thân, lời nói nơi Khẩu và ý nghĩ nơi Ý của mình trước khi làm, trong khi đang làm và sau khi đã làm xong.
Nếu sau khi soi chiếu thấy: 'Hành động này làm khổ mình, làm khổ người, làm hại cả hai, xuất phát từ tham sân si' -> Hãy dứt khoát KHÔNG LÀM! Nếu thấy: 'Hành động này đem lại lợi lạc cho mình, cho người, cho cả hai, xuất phát từ vô tham, vô sân, vô si' -> Hãy HOAN HỶ THỰC HÀNH!"
— Đức Phật Thích Ca (Majjhima Nikāya 61)
Cư sĩ Tuấn Hà đúc kết: Thiện hay Ác trong Đạo Phật không đo bằng hình thức lễ bái hay sự tán dương của đám đông; thước đo duy nhất là ĐỘNG CƠ TÂM THỨC và KẾT QUẢ KHỔ VUI THỰC TẾ mà hành vi đó đem lại cho muôn loài.
Phân biệt giữa chuẩn mực đạo đức xã hội tương đối và chân lý thiện ác tuyệt đối
Một trong những giá trị đặc sắc nhất trong chuỗi bài giảng giải nghĩa kinh tạng của Cư sĩ Tuấn Hà là tinh thần phản biện sắc bén, thẳng thắn bóc tách những ngộ nhận thâm căn cố đế mà nhiều người tu học vẫn vô tình vướng phải:
- Lấy việc làm từ thiện bên ngoài để ngụy biện cho tâm tham danh vọng bên trong: Làm từ thiện nhưng tâm đầy toan tính PR, khoe khoang và khinh bỉ người nghèo thì hành vi đó bị ô nhiễm bởi tham ái và ngã mạn.
- Nghĩ rằng chỉ cần không làm hại ai là đủ thiện rồi: Không làm ác mới chỉ là bước một; người học Phật cần chủ động làm các việc lành giúp đỡ xã hội.
- Phán xét thiện ác dựa trên giáo điều tôn giáo cứng nhắc: Đức Phật dạy nhìn vào hậu quả thực tế: Việc làm nào làm tăng trưởng tham sân si thì đó là bất thiện, bất kể nó nhân danh điều gì.
Mọi lời dạy chân thực của Đức Phật lịch sử đều nhắm đến một mục tiêu duy nhất: giúp con người nhận thức đúng đắn để bớt khổ, thoát khổ, chấm dứt những trói buộc phiền não tự thân chứ không phục vụ cho những cuộc tranh luận chữ nghĩa suông.
Tự soi chiếu động cơ nội tâm trước khi thực hiện một lời nói hay hành động
Học Phật là để ứng dụng, để sống an nhiên và vững vàng hơn giữa những biến động của dòng đời. Từ bài học này, người thực hành có thể cụ thể hóa vào nếp sống mỗi ngày qua những định hướng thiết thực:
- Áp dụng bài học 'Soi gương của Rāhula': Trước khi nói một câu nói quan trọng, dừng lại 3 giây tự hỏi: 'Lời này có làm khổ ai không?'.
- Tập trung thanh lọc động cơ nội tâm trước mỗi việc thiện: Làm vì lòng trắc ẩn chân thành, không vì tiếng khen.
- Tự tha thứ và học hỏi từ những sai lầm trong quá khứ để ngày một hoàn thiện nhân cách.
Khi Chánh tri kiến đã được thấu suốt, mỗi suy nghĩ, lời nói và hành động đều trở nên nhẹ nhàng, sáng suốt, mở ra sự tự do và thanh thản thực sự ngay trong từng phút giây hiện tại.